فهرست مطالب
خلاصه در چند خط
- بیشتر خطرها ساده‌اند: رمز مشترک، کامپیوتر بی‌پشتیبان، لپتاپ گم‌شده، پیام جعلی و کارمندی که بیش از نیازش می‌بیند.
- سه چیز را از هر نرمافزار بپرسید: داده کجاست، هر نفر چه می‌بیند و چه کسی چه کرده، و پشتیبان کجاست و چند وقت یک بار گرفته میشود.
- امنیت فقط کار نرمافزار نیست؛ عادت‌های کارکنان مطب هم به همان اندازه مهم است.
امنیت پرونده الکترونیک بیمار یعنی سه چیز: فقط کسانی پرونده را ببینند که باید ببینند، پرونده دست‌کاری نشود، و هر وقت لازم شد در دسترس باشد. پرونده‌ی بیمار حساس‌ترین داده‌ی مطب است و قانون هم پزشک را به رازداری موظف کرده است. خبر خوب این است که بیشتر خطرها با چند تصمیم ساده کم میشود: سرور در جای درست، پشتیبان بیرون از سرور، و حساب و دسترسی جدا برای هر نفر.
تهدیدهای واقعی برای اطلاعات بیماران
وقتی از امنیت حرف می‌زنیم، معمولاً هکرهای حرفه‌ای به ذهن می‌آیند. در مطب‌ها و کلینیک‌ها، خطرهای روزمره خیلی رایج‌ترند:
- رمز مشترک: همه با یک نام کاربری وارد میشوند؛ کارمندی که رفته هنوز رمز را میداند و هیچ‌کس نمی‌داند چه کسی چه کرده است.
- کامپیوتر تنها: نرمافزار نصبی که همهی پروندهها را روی یک کامپیوتر نگه می‌دارد؛ خرابی دیسک، آتش‌سوزی یا دزدی یعنی از دست رفتن همه‌چیز.
- باج‌افزار: فایلی که از ایمیل یا فلش باز میشود و همهی فایل‌های کامپیوتر مطب را قفل می‌کند.
- پیام و تماس جعلی: کسی خود را پشتیبان نرمافزار یا بیمه معرفی می‌کند و رمز یا کد پیامکی می‌خواهد.
- دسترسی بیش از نیاز: هر کارمند همهی پروندهها و گزارش‌های مالی را می‌بیند، حتی اگر کارش لازم ندارد.
- صفحه‌ی باز: کامپیوتر پذیرش که پرونده‌ی بیمار روی آن باز مانده و بیمار بعدی آن را می‌بیند.
- ارسال بی‌حساب: فرستادن عکس جواب آزمایش در گروه‌های پیام‌رسان یا به شماره‌ی اشتباه.
میزبانی داخل ایران؛ چرا محل سرور مهم است
نرمافزار تحت وب، داده‌ها را روی سرور شرکت سازنده نگه می‌دارد. این‌که این سرور کجاست، سه پیامد دارد:
- قانون حاکم: داده‌ای که در کشور دیگری است، تابع قانون آن کشور هم هست و پیگیری حقوقی برای مطب ایرانی سخت میشود.
- دسترسی در اختلال اینترنت: در روزهایی که اینترنت بینالمللی قطع یا کند است، سرور خارجی ممکن است اصلاً باز نشود؛ سرور داخل ایران معمولاً در دسترس میماند.
- تحریم و قطع سرویس: سرویس‌های خارجی ممکن است حساب کاربران ایرانی را بی‌خبر ببندند.
برای روزهایی که خود اینترنت مطب قطع است، محل سرور کافی نیست و نرمافزار باید راه کار بدون اینترنت هم داشته باشد. در مطلب کار مطب در قطعی اینترنت یک برنامه‌ی عملی برای این روزها آورده‌ایم. اگر نرمافزار، داده را روی کامپیوتر مطب هم نگه می‌دارد، امنیت همان کامپیوتر هم مهم میشود: رمز ورود ویندوز، به‌روزرسانی و آنتی‌ویروس.
رمزنگاری و پشتیبان‌گیری
رمزنگاری در مسیر یعنی داده میان مرورگر شما و سرور، رمزشده جابه‌جا شود. نشانه‌ی ساده‌اش این است که نشانی نرمافزار با https شروع شود و مرورگر هشدار امنیتی ندهد. هرگز روی سایتی که مرورگر درباره‌اش هشدار می‌دهد، رمز وارد نکنید.
پشتیبان مهم‌ترین بیمه‌ی پرونده‌هاست، به شرط آن‌که سه ویژگی داشته باشد:
- بیرون از سرور اصلی: پشتیبانی که روی همان سرور یا همان کامپیوتر است، با خود آن از دست میرود.
- به‌موقع: اگر هر هفته پشتیبان گرفته شود، کار یک هفته در خطر است. پشتیبان روزانه، و برای فایل‌ها پشتیبان پرتکرارتر، این فاصله را کوتاه می‌کند.
- امتحان‌شده: پشتیبانی که هیچ‌وقت بازیابی نشده، معلوم نیست کار کند. از فروشنده بپرسید آخرین بار کی بازیابی را امتحان کرده است.
یک پرسش دیگر هم مهم است: اگر روزی خواستید نرمافزار را عوض کنید، داده‌هایتان را در چه قالبی تحویل می‌گیرید؟ بی خروجی اکسل از بیماران و ویزیت‌ها، رفتن از یک نرمافزار سخت و پرهزینه میشود. درباره‌ی این‌که پروندهها و پشتیبان‌ها را تا کی نگه دارید، مطلب مدت نگهداری پرونده پزشکی را ببینید.
دسترسی نقش‌محور و گزارش فعالیت
دسترسی نقش‌محور یعنی هر کس با حساب خودش وارد شود و فقط بخش‌هایی را ببیند که نوع حسابش اجازه می‌دهد. منشی برای نوبت و پذیرش، پرونده‌ی پزشکی کامل را لازم ندارد؛ پرستار لازم نیست گزارش درآمد را ببیند؛ و فقط مدیر باید تنظیمات و کارکنان را تغییر دهد. این کار هم خطای انسانی را کم می‌کند و هم اگر رمز یک نفر لو رفت، آسیب محدود میماند.
گزارش فعالیت (لاگ) ثبت می‌کند چه کسی، چه زمانی، چه کار مهمی کرده است: ساختن یا تغییر پرونده، حذف یک فایل، تغییر نسخه. در روز اختلاف یا خطا، همین گزارش نشان می‌دهد چه اتفاقی افتاده است. دو قاعده‌ی دیگر هم کمک می‌کنند:
- حذف محدود: حذف نسخه، فایل و عکس فقط از دست کسانی برآید که مسئولیت پزشکی یا مدیریتی دارند.
- توقف ورود پس از رمزهای اشتباه: اگر کسی پشت سر هم رمز اشتباه بزند، ورود آن نام کاربری مدتی متوقف شود تا حدس زدن رمز بی‌فایده شود.
قانون هم پشت این قاعده‌هاست. منشور حقوق بیمار در ایران بر رازداری و حریم خصوصی بیمار تأکید می‌کند و مادهی ۶۴۸ قانون مجازات اسلامی، افشای اسرار بیمار را جز در موارد قانونی جرم میداند. برای تکلیف‌های حرفه‌ای، راهنمای سازمان نظام پزشکی را ببینید.
عادت‌های امن برای کارکنان مطب
- هنگام ترک میز، از حساب بیرون بیایید یا صفحه را قفل کنید.
- رمز را روی کاغذ کنار مانیتور ننویسید و آن را با همکار در میان نگذارید.
- وقتی کارمندی از مطب میرود، همان روز حسابش را ببندید.
- جواب آزمایش و مدارک را فقط از راهی بفرستید که بیمار خودش خواسته، نه در گروه‌ها.
- فایل و فلشی را که نمی‌شناسید روی کامپیوتر مطب باز نکنید.
چک‌لیست ارزیابی فروشنده
این پرسش‌ها را در جلسه‌ی دمو بپرسید و پاسخ را کتبی بگیرید:
| پرسش | پاسخ خوب |
|---|---|
| داده‌ها روی چه سروری و در کدام کشور است؟ | نام کشور و شهر روشن، ترجیحاً داخل ایران |
| پشتیبان کجا و چند وقت یک بار گرفته میشود؟ | دست‌کم روزانه، بیرون از سرور اصلی |
| آخرین بار کی بازیابی پشتیبان امتحان شد؟ | یک تاریخ مشخص، نه «همیشه درست است» |
| هر کارمند حساب جدا دارد؟ | بله، با دسترسی جدا برای هر نوع حساب |
| گزارش فعالیت دارد؟ | بله، کارهای مهم با نام و زمان ثبت میشود |
| چه کسی می‌تواند نسخه یا فایل را حذف کند؟ | فقط نقش‌های مسئول، نه همه |
| بعد از چند رمز اشتباه چه میشود؟ | ورود آن حساب موقتاً متوقف میشود |
| بیمار چه چیزی از پرونده‌اش را می‌بیند؟ | فقط آنچه پزشک یا کارکنان اجازه داده‌اند |
| اگر اشتراک تمام شود، داده‌ها چه میشود؟ | چیزی پاک نمی‌شود و خروجی گرفتن ممکن است |
| در قطعی اینترنت چه میشود؟ | راه کار بدون اینترنت و همگام‌سازی پس از وصل |
سانیاد چه می‌کند
در داشبورد سهند هر مطب فقط پرونده‌های خودش را می‌بیند، دسترسی هر نوع حساب برای هر مرکز جداگانه تنظیم میشود و داده روی سرور در ایران است. بیمار فقط مدارکی را در صفحه‌ی خودش می‌بیند که کارکنان اجازه داده‌اند، و مطب می‌تواند صفحه‌ی هر بیمار را ببندد یا لینک تازه بدهد. پاسخ بقیه‌ی پرسش‌های چک‌لیست بالا، از گزارش فعالیت تا پشتیبان بیرون از سرور، در صفحه‌ی پرونده الکترونیک بیمار آمده است.